شهرستان مریوان

شهرستان مریوان

شهرستان مریوان

پیشینه و وجه تسمیه

در كتاب حدیقه ناصری نوشته میرزا شكرالله سنندجی آمده است كه در سال 1281هجری شمسی یعنی حدود 102 سال پیش در زمان حكومت سلسله قاجاریه ، به امر ناصر الدین شاه در دو هزار قدمی دریاچه زریوار (زریبار )قلعه نظامی بسیار مستحكمی ساخته شد . یك سال بعد به امر حاج فرهاد میرزا معتمدالدوله عموی ناصر الدین شاه بر وسعت آن افزوده شد . این قلعه نظامی به نام ً قلعه شاه آباد ً موسوم گردید . در كنار قلعه نظامی و به دستور فرهاد میرزا قصبه ای احداث گردید و چند خانوار از طوایف و سادات به آنجا كوچ كردند كه برای آسایش و بهداشت مردم و نظامیان مستقر در قلعه دستور داد یك باب حمام و یك باب مسجد در كنار همدیگر بنا نمایند . برای تامین آب آشامیدنی مردم ، حمام و مسجد و قلعه نظامی از دره ای كه در شمال شهر فعلی مریوان و قریه دار سیران (یكی از روستاهای قدیمی مریوان كه از دوران زندیه آباد بوده و هم اكنون یكی از محلات شهر مریوان می باشد ) و در دامنه كوه ًفیلقوس ً (فه یله قوس ) قرار دارد چند رشته قنات ایجاد كردند و آب جاری این قناتها به داخل یك حوض نسبتاً بزرگ می ریخت و به سه شعبه تقسیم می گردید .

دو شعبه برای حمام و مسجد و یك شعبه برای قلعه نظامی در نظر گرفته شد . مردم نیز از آب حوض استفاده می كردند . دره مذكور از همان تاریخ تا كنون به دره فرهاد (دول فرهاد ) مشهور است . بهر حال پس از انقراض سلسله قاجاریه و روی كار آمدن سلسله پهلوی نام قلعه شاه آباد ً به ً دژ شاهپور ً مبدل گشت (غریبی، ابراهیم ،1378) . احداث این قلعه مسجد و حمام و قنات مبنای شهر فعلی مریوان می باشد . با توجه به این جستار كوتاه می توان گفت در واقع مریوان اسم شهر روستا یا مكان خاصی نبوده بلكه به منطقه حاصلخیز و نسبتاً وسیعی اطلاق می شده است . این منطقه همواره از اهمیت استراتژیك ویژه برخوردار بوده است . همجواری با كشور عراق ، ترددها ، و تحركات نیروهای نظامی دو كشور، حاصلخیزی ، وفور آب و محصولات كشاورزی و نیز وجود دریاچه آب شیرین باعث توجه حكمرانان و سلاطین شده است .

در بررسی متون تاریخی می توان شاهد درگیریها و تاخت و تاز های متعدد و لشكر كشی های آنها در دشت مریوان بود . وجود قلاع متعدد و مستحكم نشان دهنده همین موضوع است . یكی از این قلعه ها كه بعداً به قلعه مریوان (قه لای مریوان ) معروف گشت ، قلعه هلو خان (قه لای هه لوخان ) است كه جزء چهار قلعه مشهور ی است كه در زمان حكمرانی اردلانها بر كردستانات در دوره صفویه بر روی كوهی كه مشرف و مسلط به دشت و شهر فعلی مریوان می باشد ساخته شد . بعد ها د ركنار این قلعه ، به دستور امیر حمزه بابان ( بابانها از طوایف و حكمرانان كرد می باشند) مسجدی با آجرهای قرمز رنگ ساختند كه به مسجد سرخ (مزگه وته سوره) مشهور شد . آثار این مسجد ، قلعه زندان ، آب انبار و مدفن امام مسجد (شیخ احمد ابن الا نبار النعیمی ) هنوز بر جاست. در این مسجد بزرگانی همچون ملا ابوبكر مصنف چوری به تدریس پرداختند . از آنجا كه منطقه مریوان غالباً محل تاخت و تاز بوده این قلعه ، مسجد و سایر اماكن آن همیشه توسط مهاجمان تخریب و بعداً اصلاح و مرمت می شد . تا اینكه به دستور شاه صفی كلاً تخریب گردید .

تا قبل از احداث قلعه شاه آباد ( دژشاهپور ) در سال 1281 هجری شمسی در زمان قاجاریه ، باستثنای قریه دارسیران (یكی از محلات فعلی شهر مریوان) تقربیاً محل فعلی شهر مریوان خالی از سكنه و پوشیده از درختان جنگلی بوده است و تنها بعد از سال 1281 هجری بود كه با احداث قلعه ، مسجد ، حمام و مهاجرت تعدادی از طوایف كرد و ایجاد بناهای مسكونی و انجام امور زراعی و باغی ، ساكنین توانستند بصورت دایمی در این مكان بمانند و كم كم خدمات دولتی مانند مرز بانی ، پست ، مدرسه و شهرداری گسترش یافت . بعنوان مثال در سال 1334 برای اولین بار در شهر مریوان با اعتبارات دولتی دبستان و دبیرستان فرخی احداث گردید . دو سال بعد شهرداری و در سال 1338 دو حلقه چاه آب حفر و در سال 1339 موتورهای پمپاژ آب نصب گردید و در سال 1340 اولین موتور برق در مریوان به كار افتاد . د رهر حال مریوان د ر50 سال گذشته دهی كوچك با چهار خیابان خاكی و تعدادی مغازه بود . تنها جاده مواصلاتی جاده قدیمی و خاكی گاران (در محور سنندج ـ مریوان ) بود . تقریباً با توسعه این جاده و امكان تردد خودروهای مسافركشی و باری و خروج و ورود كالا بود كه مریوان مورد توجه قرار گرفت (غریبی ، ابراهیم ، 1378).

در باره وجه تسمیه مریوان گفته اند مریوان دراصل مرویان بوده است . چون این منطقه دارای محصولات جنگلی مانند مازوج ، كتیرا و گز درختی بوده و عدای برای تجارت این قبیل محصولات به این منطقه آمده كه گویا اهل ًمروً بوده اند و در همین محل ساكن شده اند. لذا ، این منطقه را ً مرویان ً خوانده كه به مرور زمان به مریوان تغییر نام پیدا كرده است . نیز گفته اند چون دریاچه (زریبار ) باتلاقی بوده و در نتیجه انواع مرغان آبی مهاجر در فصول مختلف به منطقه كوچ كرده اند و در زبان كردی به مرغابی ً مراوی ً گفته می شود لذا منطقه بنامً مراویان ً (جای مرغابی ) موسوم گردید كه در نتیجه گذشت زمان به مریوان تغییر یافته است . همچنین آمده است عده ای از مراوانیان پس از شكست و انقراض حكومت اموی در بغداد گریخته و در این محل سكنی گزیدند . لذا این منطقه را ًمروانیان ً نام نهادند كه بر اثر مرور زمان به مریوان تغییر یافته است . اما نقل است كه در متون قدیمی مریوان را “مهروان” متشكل از دو واژه ًمهر ً و “وان ً به معنی “جایگاه مهر” نوشته اند . بعضی دیگر مریوان را به مروان به حكم عرب منسوب می دانند(سازمان ملی جوانان ،1380 ). در هر حال، در گذشته هنگام صدور قبالجات و ذكر محل تولد در موقع صدور شناسنامه از دو كلمه ً مهروان ً و ً دژشاهپور ً استفاده شده است .

دریاجه زریبار

دریاجه زریبار

موقعیت جغرافیایی

شهرستان مریوان با طول و عرض جغرافیایی بین 35 درجه و 48 دقیقه تا 2 درجه و 35 دقیقه عرض شمالی و 46 درجه و 45 دقیقه تا 45 درجه و 58 دقیقه طول شرقی نصف‌النهار گرینویچ از شمال به شهرستان سقز، از شرق به شهرستان سنندج و دیواندره و از جنوب‌شرقی به شهرستان سروآباد و از غرب و شمال غربی به خاك عراق محدود است.

جمعیت

شهرستان مریوان از جمله شهرستانهایی در استان كردستان است كه در دهه‌ی 60 به دلیل جنگ تحمیلی و حوادث ناشی از آن و در دهه‌ی 70 به دلیل دستیابی و خرید و فروش كالاهای خارجی و داخلی و دایر شدن بازارچه مرزی، تغییرات جمعیتی چشمگیری داشته است. این تغییرات جمعیتی مشتمل بر مهاجرت ساكنین روستاهای مرزی و شهر مریوان به سایر نقاط شهرستان‌ و استان در زمان جنگ تحمیلی و برگشت آنان و نیز مهاجرت عده‌ی بسیاری از شهرها و استانهای همجوار به شهر مریوان، روستای كانی‌دینار و جوجه‌سازی و روستاهای حاشیه‌ی دریاچه‌ی زریبار بدلیل مبادلات مرزی مجاز و غیرمجاز و پتانسیل های گردشگری می‌باشد.

براساس آمار سرشماری سال 85 کل جمعیت 153271 بوده است. که 74327 نفر زن و 78944 نفر مرد می باشند. از کل این تعداد در حدود 93686 نفر جمعیت شهری و 59585 نفر جمعیت روستایی می باشند.بر اساس این آمار 20921 نفر افراد زیر بیست سال می باشند که 10196 نفر زن و 10725 نفر مرد می باشند.

همچنین براساس آخرین آمار در سرشماری سال 90 کل جمعیت 168774 بوده است. که 83063 نفر زن و  85711 نفر مرد می باشند. از کل این تعداد در حدود 122063 نفر جمعیت شهری و 46711 نفر جمعیت روستایی می باشند.

تقسیمات کشوری

شهرستان مریوان  تا قبل از سال 1337 تحت عنوان “بخشداری مریوان” از بخشهای تابعه شهرستان سنندج بود. در آن زمان، كلاترزان، سروآباد و سرشیو جزو حوزه‌ی مریوان محسوب می‌شد. با انتزاع كلاترزان و سروآباد، هم‌اكنون شهرستان مریوان دارای سه بخش مركزی، سرشیو و خاومیرآباد است.

بخش‌ مركزی شهرستان به مركزیت شهر مریوان دارای 3 دهستان و 61 روستای دارای سكنه می‌باشد. دهستانهای این بخش عبارتند از دهستان سركل به مركزیت شهر كانی‌دینار، دهستان كوماسی به مركزیت روستای پیرخضران و دهستان زریبار به مركزیت روستای نی.

مساحت این بخش حدود 753.1 کیلومترمربع و جمعیت آن بدون احتساب شهر کانی دینار تقریبا” 26500 نفر می باشد.

بخش سرشیو به مركزیت شهر چناره دارای 2 دهستان به اسامی سرشیو به مركزیت شهر چناره و دهستان گلچیدر به مركزیت روستای جانوره و تعداد 48 روستای دارای سكنه است.مساحت این بخش حدود 1167.4 کیلومترمربع و جمعیت آن تقریبا” 9000 نفر می باشد.

بخش خاومیرآباد به مركزیت شهر برده‌رشه دارای یك دهستان به اسم خاوومیرآباد به مركزیت شهر برده‌رشه و تعداد 32 روستای دارای سكنه می‌باشد. مساحت این بخش حدود 338 کیلومترمربع و جمعیت آن تقریبا” 12000 نفر می باشد.

زریوار

دریاچه زریبار

 

منبع : فرمانداری شهرستان مریوان

شهرستان مریوان شهرستان مریوان شهرستان مریوان شهرستان مریوان شهرستان مریوان شهرستان مریوان شهرستان مریوان شهرستان مریوان شهرستان مریوانشهرستان مریوان شهرستان مریوان شهرستان مریوان شهرستان مریوانشهرستان مریوان شهرستان مریوان شهرستان مریوان شهرستان مریوان